BREAKING NEWS

The strong "behind the scenes" from the well-known journalist, the factor that can overturn the result in Shkodër is revealed

The strong "behind the scenes" from the well-known journalist, the
x
BREAKING NEWS

The movement of Rama is revealed! The journalist divulges the details: Here is the deputy who leaves the mandate to become mayor (Name)

The movement of Rama is revealed! The journalist divulges the details: Here is
x
BREAKING NEWS

"How the USA was set in motion by Rama's corruption", the former deputy cracks the strong statement and makes the sensational denunciation

"How the USA was set in motion by Rama's corruption", the former
x
BREAKING NEWS

Removal of cameras, expert Karamuço reveals the big mistake of the police: Wrong operation, here's what should have been done

Removal of cameras, expert Karamuço reveals the big mistake of the
x
BREAKING NEWS

"He was Vis Martinaj's close man"/ Artan Hoxha discloses the hard details of Ylli Brahim's assassination: the assassins blocked the camera waves

"He was Vis Martinaj's close man"/ Artan Hoxha discloses the hard
x
BREAKING NEWS

"McGonigal fooled everyone", Likometa reacts to the corruption of the former agent: There are attempts to smear Edi Rama in the USA

"McGonigal fooled everyone", Likometa reacts to the corruption of the
x
BREAKING NEWS

The analyst breaks down Basha's suspicious move: He is playing with Berisha's mind, at the moment...

The analyst breaks down Basha's suspicious move: He is playing with
x
BREAKING NEWS

Will Rama's gifts be confiscated by the FBI? The former MP divulges details from the investigation: Here is what is expected to happen

Will Rama's gifts be confiscated by the FBI? The former MP divulges details
x

Opinion / Editorial

The contribution of Macedonian Albanian intellectuals in the creation of the national literary language

The contribution of Macedonian Albanian intellectuals in the creation of the

Whenever there is talk about the standardization of the Albanian language, the Prishtina Consultation and the Spelling Congress are usually mentioned, as two culminating points in the completion of this second phase of language planning. These two events are really of special importance for the progress of the Albanian language, which, like the languages ??of civilized peoples, is represented by a multi-dialectal variant with nationwide prestige and scope. But the Prishtina Consultation is not the first step on the path of Albanian unity. The first step was taken in Macedonia, long before the Consultation.

When, after the Second World War, in the Albanian territories of the Yugoslav Federation, the teaching of the Albanian language was allowed in schools, Macedonian Albanian intellectuals in the study of their mother tongue had as a basic principle "to follow that orthography and even that literary language that is used in the motherland" . Since the beginning of the use of Albanian, it has been parallel "both with the spelling and with the literary language used in our country", applying the spelling variants published in Tirana. Prof. RemziNesimi has pointed out that the cultural workers and educators in this Republic "never allowed themselves to be locked in a strict dialect, with features of provincial speech, as was the case in some other centers".

When talking about "some other centers", Prof. Nesimi is talking about Kosovo, where the spelling projects of 1952 and especially the one of 1957 aimed precisely at closing the literary language "in a cut Greek". Thus, in the "Resolution of the Meeting on determining the written language of the Albanians in the RFPJ", dated November 14-15, 1952, it is stated: "Since the Albanian national minority of the RFPJ speaks a dialect of Gegenish, the written language for it can only be Gegeish" and its spelling "would be an orthography based on Kosovar and Dibra, different from the spelling of Gegeish in the Republic of Albania". This tendency for language division is further deepened in the orthography project of the year 1957. In the Recommendations of this year's meeting on orthography, it is required that the spelling be "completely consistent with orthoepy", thus aiming for the spelling to be pure phonetic. In following such an orientation that led to the linguistic division of the Albanians, the ideological differences between Tirana and Belgrade were also influential, reaching the point where the literary Satoskish was called the "official language of the Qunas" of Tirana. So, the meetings of 1952 and 1957 were being used for anti-national purposes, aiming at a centrist language planning, which would lead to the creation of two Albanian literary languages. reaching the point where the literary Satoske Crestian was called the "official language of the Qunas" of Tirana. So, the meetings of 1952 and 1957 were being used for anti-national purposes, aiming at a centrist language planning, which would lead to the creation of two Albanian literary languages. reaching the point where the literary Satoske Crestian was called the "official language of the Qunas" of Tirana. So, the meetings of 1952 and 1957 were being used for anti-national purposes, aiming at a centrist language planning, which would lead to the creation of two Albanian literary languages.

Në Maqedoni,intelektualët shqiptarë ishin duke ndjekur një rrugë tjetër jo vetëm në praktikën e shkrimit të shqipes, po edhe në orientimin e tyre lidhur me zgjidhjen e kësaj çështjeje. Siç thotë prof. R. Nesimi, “punonjësit e arësimit dhe të kulturës në Maqedoni, kurdoherëkanë qenë ithtarë për një drejtshkrim të njësuar si edhe për njëshqipe të njësishme letrare kombëtare”. Ndërsa në Kosovë vetëm ndonjë zë i vetmuar do të deklarohejhapur në shtyp për vijën konverguese në zgjidhjen e çështjes së drejtshkrimit. Ishte IdrizAjeti që pati kurajën të dilte kundër ndarjes gjuhësore të nxitur nga Beogradi, e cila do të çonte edhe në ndarje kombëtare. Në shkrimin “A ka ma punë në ortografínë e shqipes”, të botuar më 1958, ai do të shprehej se “rrugën e përcaktimit të drejtshkrimit të gjuhës shqipe te ne mund ta shkurtonte Ortografia e gjuhës shqipe e hartuar në Institutin e Tiranës”.

Që nga fillimi i viteve ’50 në Maqedoni kishin lindur mospajtime me palën kosovare “se në cilin dialekt duhet të botohen librat, në atë gegë…, apo në atë toskë”, që ishte “shpallur si gjuhë letrare në mbarë hapësirën e shtetit shqiptar”. Çështja e mospajtimeve me Kosovën për botimet e përbashkëta të librave shkollorë në gjuhën shqipe arriti deri te Komisioni për Pakicat Nacionale i Lidhjes Komuniste të Maqedonisë, i cili në shtator 1955i drejtohet Komisionit amë të Lidhjes Komuniste të Jugosllavisë në Beograd me pyetjen: “…a thua pakica këtë dialekt (nëndialektin verilindor të gegërishtes – R. M.) duhet ta formojë e ndërtojë si gjuhë të vetën letrare kombëtare, pa marrë parasysh atë se dialekti toskë në Shqipëri po formohet dhe konsiderohet si gjuhë letrare e kombit?”.

Ortografia e 1957-se  thelloi edhe më tej mospajtimin e intelektualëve shqiptarë të Maqedonisë me kolegët e tyre të Kosovës.Kjo bëri që çështja e gjuhës letrare për shqiptarët në Kosovë dhe në Maqedoni të ngrihej përsëri në forumet e larta të Lidhjes Komuniste të Jugosllavisë.

Kështu, Komisioni për Pakica Nacionale i LKM-sëngarkoi një grup ekspertësh, të përbërë nga dr. PetroJanura, Murteza Peza (të dy pjesëmarrës në mbledhjet e Prishtinës të viteve 1952 e 1957) dhe maqedonasi Krume Jakovski, me detyrë të hulumtonte“çështjen e gjuhës letrare për shqiptarët e RSF të Jugosllavisë” dhe të përgatistepër këtë një raport. Pas një pune disamujore, grupi i ekspertëve i dorëzoi Komisionitnë fjalëstudimin me titull “Problemi i gjuhës së vetme letrare të kombësisë shqiptare në Jugosllavi”, si dhe një rezyme,në të cilën theksohet që“nëse do të futej gjuha e përbashkët letrare, do të ishte e një dobie shumë të madhe në radhë të parë për zhvillimin e vetë gjuhës” dhe se varianti gegë, i përdorur në shkollë nga ana e nxënësve dhe nga një pjesë e madhe e punëtorëve të arsimit e intelektualëve, “nuk është as letrare e as nëndialekti kosovar por nëndialekt me partikularizma lokale”. “Është koha – thuhet në këtë rezyme – që të gjithë shqiptarët në Jugosllavi të shfrytëzohen me gjuhën letrare – pa laramani.”

Ndonëse raporti nuk ka datë, ka gjasa të jetë dorëzuar para nëntorit të vitit 1959 dhe të jetë marrë në shqyrtimngambledhja e 19 nëntorit 1959 e Këshillit Ekzekutiv të KQ të LKM-së. Në procesverbalin e kësaj mbledhjeje thuhet: “Çështja e gjuhës letrare shqipe duhet të zgjidhet në mënyrë parimore. Këtu ka luhatje midis gjuhës letrare shqiptare dhe gjuhës së Kosmetit. Kjo çështje do të duhet të shtrohet edhe para KQ të Lidhjes Komuniste të Jugosllavisë dhe së bashku me shokët nga Kosmeti të zgjidhet. U shprehën mendime se nuk mund të shkohet në një gjuhë tjetër, përveçse gjuhës së shtetit amë.”(QerimLita, gazeta “Koha” Shkup, 19 nëntor 2022)

Studimi “Çështja e gjuhës së vetme letrare e kombësisë shqiptare në Jugosllavi”është një analizë e zhvillimit të shqipes nga autorët e vjetër e deri në vitin 1957. Përcaktori “së vetme” tregon që autorët duan të thonë se pakica shqiptare në Jugosllavi nuk mund të ketë një gjuhë letrare të ndryshme nga ajo e pjesës tjetër të kombit, pasi thonë ata “zhvillimi shoqëror, kulturor dhe letrar i një populli kërkon gjuhë të përbashkët letrare”. Pas një paraqitjeje të shkurtër të historisë së gjuhës shqipe dhe të dialekteve e të nëndialekteve të saj, si dhe të situatës gjuhësore në Kosovë e Maqedoni në fundin e viteve ’50, autorët ndalen në punën që bëhej për planifikimin gjuhësor. Duke vlerësuar rezultatet e dy mbledhjeve gjuhësore të Prishtinës, ata e quajnë gjë pozitive përpjekjen për një gjuhë të shkruar të përftuar nga përzierja e varianteve të Shkodrës, Elbasanit dhe Kosovës, “por megjithatë jo edhe zgjidhje më fatlume”. Prandaj shtrojnë pyetjen: “Vallë a është ajo zgjidhje logjike? Vallë a nuk duhet që të gjithë shqiptarët, kudo që të jenë të përdorin një gjuhë të përbashkët letrare?” Dhe përgjigjja e tyre është: “Gjuha letrare në Shqipëri, pavarësisht nga vija politike dhe marrëdhëniet tona të ndërsjella, duhet të jetë gjuhë edhe për shqiptarët e RPFJ.” (kursivet – R. M.).

Në mbyllje të kësaj analize, që është vlerësuar si një platformë “për rrugën që duhej të ndiqej në fillim të viteve ’60 për zgjidhjen e këtij problemi në mënyrë parimore filologjike e politike”, autorët arrijnë në përfundimin se drejtshkrimi “po unifikohet edhe tek ne”, prandaj jemi në pozitë të themi “Habemusorthographiam” (Kemi ortografi). Dhe, meqë drejtshkrimi dhe gjuha letrare janë të ndërvarura…,themi edhe “Habemuscommunemlinguamliterarem” (Kemi gjuhë të unifikuar letrare).

Nuk mund të mos pranoshse ka qenë trysnia e faktorit shqiptar të Maqedonisë, së bashku me grupin kosovar që ishte kundër planifikimit policentrik të shqipes, arsyeja pse u braktis projekti i 1957-s dhe më 1964 u botua në Prishtinë një ortografi e gegërishtes së përbashkët, më e afërt me gjuhën zyrtare të Shqipërisë.

Por faktori shqiptar i Maqedonisë nuk ishte i kënaqur edhe me këtë zgjidhje. Kështu, pa u mbushur as tre vjet nga botimi më 1964 i Ortografisë së Prishtinës,në Maqedoni nisi të përdoret gjuha zyrtare e Shqipërisë. Më 12 janar 1967, gazeta “Flaka e vllaznimit”, që botohej në Shkup, doli me titullin “Flaka e vëllazërimit”. Në shkrimin e këtij numri me titull “Pse nisi ‘Flaka’ ta përdorë toskërishten” thuhet: “Fletorja jonë ‘Flaka e vëllazërimit’ prej disa muajsh në shtyllat e veta filloi ta përdorë atë gjuhë letrare shqipe, e cila ka për bazë toskërishten.”Redaksia e vlerësonte këtë hap si “një kontribut i ynë i rëndësishëm e i çmuar për zhvillimin e kulturës e arësimit të popullit shqiptar në tërësi.”

Ky hap i “Flakës” u ndoq nga Konsulta e Prishtinës e prillit 1968, e cila u deklarua se “njeh, njëzëri, si gjuhë të vetën letrare gjuhën letrare të vendit ëmë” dhe autorizoi Institutin Albanologjik dhe Katedrën e gjuhës dhe të letërsisë shqipe “ta njohtojnë Universitetin Shtetëror të Tiranës me konkluzat e tubimit…” dhe, nga ana tjetër, “t’u rekomandojnë institucioneve e enteve arësimore e pedagogjike, gazetare e botuese, shkencore e kulturale që të krijojnë mundësitë e zbatimit sa më të shpejtë të konkluzave të Konsultës …” Me këtë akt, gjuha zyrtare e shtetit shqiptar u ngritde facto në statusin e gjuhës letrare të përbashkët për gjithë kombin, dmth. në gjuhë standarde, që ka si atribut kryesor të sajin karakterin gjithëkombëtar. Kongresi i Drejtshkrimit e sanksionoi de jure vendimin e marrë në Prishtinë, kurse shteti shqiptar i kohës bëri detyrën që do të kishte bërë çdo shtet kombëtar – monarkik, fashist, komunist a demokratik – duke mbështetur vendimet e marra në këtë Kongres nga intelektualët atdhetarë brenda e jashtë kufijve.

Në dritën e këtyre të dhënave, mund të pohojmë që, pa trysninë e faktorit shqiptar të Maqedonisë mbi Prishtinën dhe pa hapin e hedhur prej tyre për ta përdorur gjuhës zyrtare të Shqipërisë në botimetnjë vit e gjysmë para Konsultës, nuk do të ishte hedhur ai hap në Prishtinë më 1968. Prandaj na duket i drejtë pohimi i prof. Q. Muratitse studimi P. Janurës, M. Pezës e K. Jakovskit “ka po atë rëndësi që ka Konsulta Gjuhësore e Prishtinës”dhe se në procesin e standardizimit të shqipes “një rol të rëndësishëm kanë pasur edhe planifikuesit gjuhësorë në Shkup”.Pra,punën e intelektualëve shqiptarë të Maqedonisë në mbrojtje të një gjuhe të përbashkëtletrare, Konsultën e Prishtinës dhe Kongresin e Drejtshkrimit t’i shohim si tri faza të procesit që përfundoi me krijimin e gjuhës standarde, e cila e nisi udhëtimin e vet nga Shkupi, u kurorëzua në Prishtinë dhe u ligjësua në Tiranë.

Even after the 90s, when among Albanian linguists the mentality of the time of the pashalls began to appear - the pashall of the North and the pashall of the South, the Republic of Dardania and the Republic of Albania, who want separate languages ??- the Macedonian Albanian factor has played a unifying role . This role will also be played in the future by the Albanian intellectuals of North Macedonia, who are aware that only under the umbrella of the standard language is safe not only the development of the Albanian language of this branch of the national trunk, but also the preservation of the identity of the Albanians of this Republic.