Ilir Meta ordered several sensational murders, this is how he cooperated with criminal groups to destroy his enemies, Idajet Beqiri reveals the hard details and reveals the serious incident in which Monika Kryemadhi was also implicated

Ilir Meta ordered several sensational murders, this is how he cooperated with

Trondit Frrok Çupi: Here are the joint plans between Sali Berisha and Izet Haxhi, from the murder of Azem Hajdar, the order to eliminate a minister, to refuge in Turkey

Trondit Frrok Çupi: Here are the joint plans between Sali Berisha and

How the Albanian agent was massacred in Himare by the Greek services, the details from the file that hides the politicians who served the Security and the failure of the Yugoslav plan to eliminate Ramiz Ali, here is the last "bombastic" confession of B...

How the Albanian agent was massacred in Himare by the Greek services, the

The British ambassador and judges at the door of SPAK, London alliance with Duman to hit high officials, tracing dirty money, bank accounts and seizure of assets, this is how the British will fill with additional materials the scorching files that will...

The British ambassador and judges at the door of SPAK, London alliance with

Commission for Justice at the Crossroads, this is what Edi Rama's project in collaboration with Sali Berisha against SPAK and independent institutions contains

Commission for Justice at the Crossroads, this is what Edi Rama's project

A fight breaks out in Re-establishment, Bardhi's group clashes with the supporters of Sali Berisha, Shehu, Noka and Sula against the commission of Edi Rama

A fight breaks out in Re-establishment, Bardhi's group clashes with the

Very good news for the administration, in June the new salary increase comes into force, the working hours will be 09:00 to 15:30, there will also be bonuses, here are the categories that benefit

Very good news for the administration, in June the new salary increase comes

Altin Dumani is threatened by sms, the democratic deputy whitewashes the Rama-Berisha bargains with the criminal amnesty, this is how the corrupt were released and the "coup" that was done to SPAK

Altin Dumani is threatened by sms, the democratic deputy whitewashes the


The British journalist is impressed by his visit to Albania: the handsome and wild Albanian men with black mustaches had a special and charming habit

The British journalist is impressed by his visit to Albania: the handsome and

Albania, the last Marxist "Paradise".

Published in "The Atlantic" magazine, 1963

Born in Scotland, educated in France and England, James Cameron has been a reporter for over twenty-five years. As chief foreign correspondent for the London News Chronicle, he was one of the first Western observers to travel freely to Mao Zedong's Red China, and his account of what was happening inside the communist country was set out in the book his 'Red Mandarin', published in 1955. Now he tells us how he managed to penetrate Albania.

Tourist in Tirana in the 60s

It was hardly expected that the streets of Tirana would now echo with the cries of boys in expensive clothes and mandarin-speaking cadres in blue dock suits. However, I had just heard that two new planes with Chinese specialists had recently flown into the country to do aerial spraying of pesticides on the cultivated fields and olive plantations. Could the Chinese advise the Albanians about the olive harvest, where that tree grew there in that Mediterranean climate, for more than two thousand years?!

The fact was that a few hundred Chinese in Albania were behaving the same way the Russians were behaving in China eight years ago: keeping their heads down, out of the prying eyes. Only once, on my second day in Tirana, did I accidentally wander into the wrong section of the restaurant, and there they were, a couple of dozen Chinese, eating in a section designated for them. They looked up in a very startled way and I pulled back awkwardly.

For two days, therefore, before I made my irreparable blunder, I had the freedom to walk around Tirana, where I noticed that it was a city that would disappoint you with its appearance. This was more due to the old than the new. The new one was indeed banal: a pattern of wide, even grand, streets lined with old Italian-style buildings, with a boulevard wide enough to take several lines of traffic, which was for 80 percent of the day, completely empty

The desolation of the roads was frightening. At every intersection a white-uniformed traffic policeman stood alert, ready to direct a stream of vehicles that never came. Once every five minutes, perhaps, an old green lorry, rarely passing by his wings, would appear creaking and snorting down the road; the traffic policeman would snap to attention as he appeared on the horizon and wave the sign in his hand with great will, showing no sign of opposition. At even rarer intervals, a dark-colored "Zim" car would appear, with large curtains, moving on some official, mysterious mission. In all of Albania today, as I was told officially, there was not a single private automobile.

Below the "New Albania" Boulevard, below the "Skënderbej" Square, where the big statue of Stalin shone from the lighting of the lamps and the banners that read; "long life" for the main leader Enver Hoxha, who led the workers' state, it seemed that Tirana had fallen into a crossroads, where an ever-increasing poverty ruled. There, where the tinsmiths beat their pots and kettles, those poor Albanians walked, who were never thought to be separated, outside of that folkloric and religious life as well.

Half the people dressed in the drab style of a normal urban proletariat, but the other half, without any self-consciousness, swarmed in the white dress of the Macedonians, the embroidered jublet, and the gigantic baggy trousers of the Muslim mountaineer. Albania must be one of the few remaining countries where what is known as the folk costume is actually worn only by the villagers.

These seemingly wild and handsome men had a peculiar and charming habit: that of holding flowers in their mouths, as others wear boutonnieres. Many a time one would encounter wild-looking fellows with dark moustaches, from whose scornful lips would emerge a rose or, a spray of honeysuckle. Even the alert and exhausted soldiers redeemed their attention with this strange custom. Once, outside of Tirana, I saw a confused ranger on a wire fence, who had inserted a bunch of field flowers into the mouth of his "Carbine".

The first and very serious problem I encountered was that of communication. Albanians speak a language that I found very difficult and insurmountable; a kind of tortured Turkish with severe Slavic complications, no way to get along overnight. It has an alphabet of thirty-six letters, with seven vowels and twenty-nine consonants.

The words for "yes" and "no" are "yes" and "no", but that should not cause anyone to underestimate its complexity. Very soon I discovered, for example, that Albania, in its language, does not call itself Albania at all, but "Albania", which somehow seemed unreasonable to me.

Edhe pse shqipja mund të jetë befasuese, pak njerëz dukej se flisnin shumë më tepër. Meqenëse grupi ynë turistik kishte origjinën nga Gjermania (dhe ishte kryesisht gjerman), përkthyesi i ofruar, fliste gjermanisht, gjë që nuk ishte e dobishme për mua, pasi gjermanishtja ime, nuk është aspak e mirë. Nuk takova asnjë që fliste një fjalë anglisht. Kur ndodhën përbuzjet e mia, duke u përfshirë një diskutim mjaft të ashpër dhe të ndërlikuar, ai u përkthye nga shqip në rusisht, nga rusisht në gjermanisht dhe nga gjermanisht, në frëngjisht.

Kjo vështirësi e vogël lokale, do të ishte më mirë të tregohej tani, pasi ndryshoi plotësisht karakterin e një ekspedite tashmë disi pa formë. Mund të shihja se autoritetet shqiptare (që në fakt nënkupton të gjithë, me të cilët ne ramë në kontakt) ishin tronditur nga natyra transparente profesionale e grupit tonë turistik, megjithëse më dukej se reagimet e tyre, kishin qenë të papritura, por me mirësjellje. Prandaj, një ditë pas mbërritjes sonë, i dërgova një telegram shumë të shkurtër gazetës në Londër, në të cilën po kontribuoja.

E dërgova në mënyrë të zakonshme, përmes tavolinës së hotelit, dhe ndërsa qëllimi i tij kryesor, ishte thjesht të jepte adresën time, mendova se nuk mund të bënte ndonjë dëm të veçantë, nëse do të ishte e shtruar në terma që Republika Popullore e Shqipërisë, nuk mund ta kundërshtonte atë. Mbi të gjitha, kishte një vlerë lajmi, në ardhjen e të huajve perëndimorë në Shqipëri dhe kjo ishte pikënisja ime. “Kjo Republikë e vogël, krenare, e izoluar, e cila ka sfiduar me trimëri Lindjen dhe Perëndimin”, shkrova unë, “ka hapur dyert”, etj., etj. Nëse kisha ndonjë dyshim për formulimin, ishte se ishte pajtues deri në atë pike, sa të ishte i plotë; mund të fitojë përbuzjen e çdo censori shqiptar, për mënyrën e jetesës.

Ajo që nuk e kisha parashikuar, ishte reagimi i jashtëzakonshëm i tyre. Nganjëherë më kërkonin një grup i vogël funksionarësh fjalëpakë, por qartësisht në një mendje të theksuar armiqësore. Pas një komunikimi shumëgjuhësh, më dhanë të kuptoja se telegrami im, ishte konsideruar i pakëndshëm, jomiqësor, përçmues, se kishte nëntekste me frymë fashiste, gjë e cila ishte një shkelje e patolerueshme, e statusit tim si vizitor.

Mua më dukej kaq befasuese, sa arrita në përfundimin e një keqkuptimi të pakuptueshëm. Për çfarë konkretisht kundërshtuan ata?! Termat që përshkruajnë Republikën Popullore të Shqipërisë, natyrisht, ishin mjaft fyes. Por, unë protestova me njëfarë mosbesimi, fjalët që përdora në përgjithësi, nuk u konsideruan si armiqësore; “garant”, “i vogël”, “krenar”, “i izoluar…”! Kjo është ajo, që ata i kishte skandalizuar, pra fjala që kisha përdorur; “të izoluar!”

Kush tjetër përveç një “lakei perëndimor”, do të përdorte një fjalë kaq të hidhur, kaq të pasaktë?! Duke u ndjerë tashmë thellë në vendin e Alice in Wonderland, protestova duke thënë se; fjala “i izoluar”, nuk ishte një term qortimi. Pse, thashë, jo shumë vite më parë, në ditët e para të luftës, ne në Britani, mburreshim se ishim të izoluar. “E drejtë”, thanë ata, dhe kështu ishte; kështu që ju ndoshta jeni akoma, por Shqipëria, nuk është! Termi i përdorur, është mizor.

Në këtë kohë, biseda po shkonte drejt absurditetit. “Në rregull, – u thashë, – keni të drejtë, kështu që e pranoj se e kam pasur të pavend, mesazhin që kam dashur të përcjellë”. “Aspak, – u përgjigjën ata që më survejonin e kontrollonin; gjithçka që kishte ndodhur, ishte se punonjësit e Postë-Telegrafës që lexuan telegramin, me vigjilencën e tyre, ishin aq të indinjuar nga teksti i tij, saqë refuzuan ta transmetonin atë. Për më tepër, më mirë të mos më kapnin, duke u përpjekur të dërgoja më telegrame, të mira apo të këqija. Dhe për më tepër, me të vërtetë, ata kishin vendosur një vizë daljeje në pasaportën time dhe nuk u interesonte fare, se sa shpejt e përdora atë.

Në këtë pikë, megjithatë, doli ajo që, nga këndvështrimi i tyre, ishte një pengesë shumë e sikletshme dhe e turpshme. Është shumë mirë të bësh gjestin e madh, të hapësh derën e përparme dhe të thuash Begone, por kulmi humbet diçka nga dramaturgjia e tij, kur del se nuk ka ku të shkosh. Tirana është larg të qenit udhëkryq, trafiku i Evropës Lindore.

Aeroporti i tij dërgon rreth dy avionë, çdo pesëmbëdhjetë ditë. Rrugët kufitare u prenë dhe hekurudha nuk funksionoi. Meqë nuk më hodhi në fund të skelës, nuk kishte asnjë mënyrë praktike për të më hequr qafe, për të paktën dhjetë ditë. Zyrtarët përkatës dukej se e vlerësuan këtë me shumë vonesë dhe u larguan, pas disa shtrëngimeve duarsh të ftohta dhe të sjellshme përreth, për të shqyrtuar situatën ku ndodhesha.

Kështu mbeta vetëm për një ditë tjetër, ndërsa autoritetet kompetente të Republikës Popullore të Shqipërisë, reflektuan për hapin tjetër që u duhej të ndërmerrnin. Më dukej se situata ime, nuk ishte aspak e bezdisshme. Si fillim, pyeta nëse grupi ynë turistik, mund të hidhte një sy përreth Universitetit të Tiranës dhe kjo u ra dakord, me një gatishmëri befasuese. Universiteti ishte, në fakt, ndërtesa më imponuese në qytet dhe u përshkrua me njëfarë krenarie, si një monument për Demokracinë Popullore që ishte vendosur në këtë vend që nga mbarimi i Luftës.

Ishte në fakt, si shumica e pasurive të paluajtshme në Tiranë, një monument në anën e pasme, i ndërtuar rreth njëzet vjet më parë nga Musolini, si “Casa Fascista” e forcave pushtuese. Megjithatë, ishte një çështje e bukur dhe studentët ishin një turmë e fortë dhe e pëlqyeshme. Ata u larguan dhe u futën në grupin tonë, me një lloj kurioziteti vigjilent; për mua ishte si të isha në Moskë, pesëmbëdhjetë vjet më parë.

Në të vërtetë, kishte një pjesë të madhe të Shqipërisë, që ishte si Rusia e viteve të pasluftës, përpara se shpirti i Gjenevës, të hapte kaq shumë gjuhë dhe ta kthente çiltërsinë e mirësinë e kontrolluar, në një virtyt qytetar. Ishte sikur Kina të kishte qenë shtatë vjet më parë, kur unë kisha gjetur në shkolla dhe universitete, komunitete të rinjsh të konsumuar nga impulsi për të komunikuar, por krejtësisht të papërvojë, në teknikën e të bërit këtë.

Problemi kryesor në këto rrethana, përveç gjuhës, pranisë së përhershme të përkthyesve, është se të vetmet pyetje që vijnë në mendje, janë ato të sikletshme. Në një lloj gjuhe franko-gjermane, fillova, minimalisht, të depërtoja, duke i pyetur: “Pse e ndjeni ju personalisht këtë neveri ndaj qeverisë sovjetike”? Ishte një pyetje, por dukej qartë se Hrushovi në një farë mënyre u kishte premtuar grekëve të mbështeste pretendimin e tyre për Epirin e Veriut, që për ta ishte Shqipëria e Jugut, Ai kishte rënë dakord që të mbështeste Titon, dhe të gjithë e dinin se çfarë ishte ai.

Kur Hrushovi kishte vizituar Shqipërinë në vitin 1959, duke mos e fshehur zhgënjimin për sa po shikonte në këtë vend, e quajti Shqipërinë një “kopsht tregu” për agrume dhe frutikulturë. “Shoku Hrushov, – thanë ata, – kishte tradhtuar frymën dhe idealet bazë të marksist-leninizmit, duke përbuzur të drejtën kombëtare të Shqipërisë së lirë, për t’u bërë një fuqi e duhur. Për më tepër, askush nuk dukej në gjendje të shikonte se për momentin, të qenit praktikisht të vetëm në botë, a nuk ishin ata aleatë të pazgjidhshëm me kombin më të madh në tokë, kinezët?

Por, pyeta, – ndërkohë që kinezët ishin një popull i madh dhe i fuqishëm, a nuk ishin shumë larg?! “Jo, – thanë ata, – nuk ishte shumë larg”! A nuk ishte e mundur, pra, në dallimet disi më të mëdha dhe më të ndërlikuara, midis Moskës dhe Pekinit, që Shqipëria të përdorej si marionetë, madje edhe si një frut vjeshte? “Jo nuk ishte” – u përgjigjën ata. A nuk ishte e pashmangshme që herët a vonë, ky komb i vogël i paepur do të duhej të pajtohej me dikë, qoftë edhe për të mbijetuar?! Jo nuk ishte, thoshin ata. Debati fillimisht ishte pa shumë akuza reciproke, por së shpejti u acarua shumë.

Të nesërmen na futën të gjithëve në një autobus, na zbritën në portin detar të Durrësit dhe na lanë atje. Nuk do ta shihja më Tiranën.

DURRES, Durazzo i ditëve italiane, është një nga vendet vërtet të lashta të Evropës. Ishte Epidamnus i grekëve, Dyrrachium i romakëve. Kishte qenë kryeqyteti i dinastisë ilire të Talantinëve; kishte qenë pikërisht zbarkimi nga ku romakët kolonizuan Evropën Lindore, porta për në Ballkan. Pothuajse çdo dorë e huaj e kishte kapur Durrësin, e kishte zhvilluar, e plaçkitur, e kishte lënë, që nga bullgarët, serbët, ostrogotët, spanjollët, venedikasit, turqit, italianët. Tani dukej sikur askush nuk kishte dashur të shqetësohej me të.

Siç doli, do të shihja pak nga Durrësi. Për një ose dy orë, ndaluam rrugës dhe pimë një uzo, në një kafene pranë Portit dhe shëtitëm drejt mureve masive të tejmbushura të kalasë së vjetër bizantine. Një varg i gjatë vajzash të vogla, u ngjit në rrugë për në shkollë, të gjitha të veshura në mënyrë identike, me xhaketa trëndafili, secili fëmijë, duke mbajtur fort skajin e atij që ishte përpara. Dyqanet ishin jashtëzakonisht të zymta, duke ofruar për shitje pak gazeta, revista dhe libra me përmbajtje marksiste-leniniste, si dhe ëmbëlsira të pluhurosura. Pothuajse të gjitha ushqimet, dukej se shiteshin në MAPO, (ekuivalenti shqiptar i dyqaneve të rrjetit ruse Gastronom); dukej se përbëhej kryesisht nga fruta dhe peshk të konservuar.

Vetëm dy gjëra ishin të habitshme. Ndërsa konduktori na nxiti të ktheheshim në autobus, dëgjova një vajtim të lehtë në ajër, një klithmë si ajo e një muezini, dhe kur ngrita sytë, ishte një muezin; lart në minaren e xhamisë së madhe të Durrësit, ai po thërriste besimtarët në lutje, në shtatë emrat e Zotit. Ishte e qartë se këtu, të paktën, si në Republikat Sovjetike Myslimane, komunizmi ishte pajtuar me Islamin. (Kam zbuluar më vonë se si në Durrës, ashtu edhe në Tiranë, kishat ortodokse dhe ato katolike romake qëndrojnë të hapura dhe mbledhin kongregacione të drejta, dhe paputë dhe priftërinjtë tolerohen, nëse nuk inkurajohen.)

Tronditja tjetër momentale, ishte të shkoje në një vitrinë të errët dhe të zymtë dhe të shikoje, rastësisht, mes kartolinave postare të Enver Hoxhës, Leninit dhe Stalinit dhe të gjithë anëtarëve të tjerë të vegjël të Panteonit Lindor, fytyrën e njohur të ndyrë, të vetmen gjithashtu: Floku i njohur i rrahur i asaj që pa nevojë, u emërtua; “Brixhid Bardo”.

Rreth pesë milje jashtë Durrësit, qëndronte hoteli i ri i plazhit i quajtur “Adriatiku”. Ishte një nga disa hotele që përballeshin me detin në kushte të ndryshme, gjysmë të përfunduara. Të gjitha ishin ngritur qartë nga rusët, për t’u përdorur si resort, dhe kur erdhi përçarja, ata ishin braktisur, pikërisht ashtu siç ishte braktisur ambasada. Vetëm “Adriatiku” ishte funksionale dhe nga treqind dhomat e tij, të vetmet të zëna, ishin tonat.

Ishte projektuar në atë që mund të quhej shija sovjetike e Detit të Zi, domethënë, arkitektura ishte e një përpunimi dhe madhështie që mund të justifikohej, vetëm me plotësimin e saj në materiale të kushtueshme dhe luksoze. Megjithatë, ajo ishte drejtuar me nxitim dhe në një varg gjurmësh; në vend të drurit të imët dhe mermerëve të pasura, kishte karton gipsi dhe çimento të grirë; në sallën e gjerë, bimët me gjelbërim të përhershëm, rriteshin nga daulle vaji të lyer me ngjyrë të gjelbër. Në dhomën time të gjumit, divani ishte vendosur në mënyrë të tillë, që për të shkuar në shtrat, duhej të zhvendosej gardëroba dhe për të hapur gardërobën, duhej të zhvendosej krevati. Efekti i përgjithshëm, ishte acarues.

Below the hotel terrace, was the beach I would come to know so well. By the standards of beaches everywhere, Durrës' coast was beautiful, stretching wide arms north and south along the calm Adriatic. It was the kind of beach made to be photographed in color, for a holiday brochure, gay with umbrellas, full of girls in fancy dress and minimal costumes, lively, with waiters cheerfully carrying trays of sodas. Today the beach was deserted, as uninhabited a stretch of sand as I have ever seen outside of the most remote areas of West Africa.

No gay umbrellas punctuated that flat ocher space, no girls in bikinis sitting on hot steel terrace chairs. A waiter spent most of his time hiding in the dark interior, emerging only after emissaries had been sent to distract him from his meditations. For miles and miles, there seemed to be no one to be seen except a handful of anxious tourists and the occasional policeman, jovially scurrying along the sand, sweating and shivering under the powerful sun.

By James Cameron /